«ΕΝΟΡΙΑΚΗ ΕΥΛΟΓΙΑ» - «ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ» Ἤ ΦΩΤΙΣΜΟΣ;

«ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ» Ἤ ΦΩΤΙΣΜΟΣ;

Μέ ἀφορμή τό ντοκυμαντέρ πού προβλήθηκε στήν ἑλληνική τηλεόραση σχετικά μέ τήν Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1821 καί τίς συ­ζη­τήσεις πού αὐτό προκάλεσε, ἀξίζει νά ἀσχοληθοῦμε μέ τό ἑξῆς ἐρώτημα: Ποιοί παράγοντες ὁδήγησαν στόν “φωτισμό” τοῦ γένους, ὁ ὁποῖος ἀποτέλεσε πρόδρομο τῆς παλιγγενεσίας, κατά τήν κρίσιμη περίοδο μέσα 18ου αἰῶνα - ἀρχές 19ου;

Σύμφωνα μέ τήν κυρίαρχη τάση (ἡ ὁποία πλέον τείνει νά εἶναι καί ἡ μοναδική) ὁ φωτισμός τοῦ γένους ὀφείλεται στίς ἀρχές τοῦ εὐρωπαϊκοῦ διαφω­τισμοῦ καί  τήν «μετακένωση» τους (δηλαδή τήν μεταφορά καί τήν διάδοση τῶν κατακτή­σεων τῆς εὐρωπαϊκῆς σκέψης) στούς ὑπόδουλους Ἕλληνες, μέσῳ τῶν Ἑλλήνων διαφωτιστῶν (εἴτε μέσῳ μεταφράσεων εἴτε μέσῳ δικῶν τους ἔργων).

Ἡ Ἐκκλησία καί οἱ Πατέρες της συμμετεῖχαν σέ αὐτόν τόν “φωτισμό”; Καί ἄν ναί, πῶς; Οἱ ἐκκλησιαστικές ἀπόψεις πού συνήθως ἀκούγονται προσπερ­νοῦν τά ἀνωτέρω ἐρωτήματα καί ἁπλᾶ ἐπαναλαμβάνουν πόσοι Πατριάρχες, Ἐπίσκοποι, Ἱερεῖς καί Μοναχοί ὀργάνωσαν, συμμετεῖχαν καί θυσιάστηκαν σέ ἐπαναστατικά κινήματα μέχρι ἤ καί μετά τό 1821. Ἀναμφισβήτητα ὁ ἀριθμός τους εἶναι σημαντικό­τατος, ἡ συμβολή τῆς Ὀρθοδοξίας ὅμως δέν πρέπει σέ καμ­μιά περίπτωση νά περιοριστεῖ σέ ὅρους ποσοτήτων καί ἀριθμῶν. Αὐτό πού μᾶς λείπει εἶναι ἡ ὑπενθύμιση καί ἡ διατράνωση ὅτι ἡ  συνεισφορά Της ἀποτελεῖ παράλληλα τήν (διαχρονική) ἀπάντηση τῆς “ἀνατολικῆς ὀδοῦ” στήν νεωτερικό­τητα, ἀπάντηση ἡ ὁποία πηγάζει ἀπό τό Μέγα ἀφυπνιστικό κίνημα τῶν Κολλυβάδων.

Οἱ Κολλυβάδες “ὅπως εἰρωνικά ὀνομάσθηκαν ἀπό τούς ἀντιπάλους τους στό Ἅγιον Ὄρος, ἐξ αἰτίας τοῦ ὅτι ἀντέδρασαν στήν ἀντιπαραδοσιακή με­τα­φο­ρά τῆς τελέσεως τῶν μνημοσύνων ἀπό τό Σάββατο στήν Κυριακή” ἦταν, σύμφωνα μέ τόν Μητροπολίτη Μαυροβουνίου Ἀμφιλόχιο Ράντοβιτς, ἕνα γνήσια ἀναγεννητικό καί ἀναµορφωτικό ἁγιορείτικο κίνηµα τοῦ 18 αἰώνα. Οἱ τρεῖς μέγιστοι θεωρητικοί ἐκφραστές του ἦταν ὁ Ἅγιος Ἀθανάσιος ὁ Πάριος, ὁ Ἅ­γιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης καί ὁ Ἅγιος Μακάριος Κορίνθου, ὁ Νο­ταρᾶς, ἐνῶ πρόδρομος του ἦταν ὁ δάσκαλος τοῦ γένους Ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός.

Τό ἔργο τῶν Κολλυβάδων εἶναι πραγματικά τεράστιο καί ἁπλᾶ θά ἀρκε­στοῦμε στά ἑξῆς ἐλάχιστα (θά ἐπικεντρωθοῦμε βασικά στό ἀφυπνιστικό-ἐθνεγερ­τικό ἔργο τους καί λιγότερο στήν ἰλιγγιώδη θεολογική τους παρακα­ταθήκη:

Δίνουν ἔμφαση στόν φωτισμό τοῦ Γένους, ὀρθώνουν “ἀνάχωμα” στόν προ­ση­­λυτισμό πού ἀσκοῦν οἱ μισσιονάριοι (δυτικοί ἱεραπόστολοι) καί ἐπιδροῦν καθοριστικά στήν ἐνίσχυση τῆς παιδείας του καί τήν διατήρηση τῆς αὐτοσυ­νειδησίας του. Ὑπενθυμίζουμε ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶχαν πέσει σέ βαθιά ἀγραμμα­τοσύνη (σέ πολλές περιοχές μιλοῦσαν μάλιστα τουρκοβενετσιάνικα καί ὄχι ἑλ­ληνικά!). Ἐκδίδουν  καί ἑρμηνεύουν κείμενα τῆς Ἁγίας Γραφῆς καί τῶν Πα­­τέ­­ρων τῆς Ἐκκλησίας, βίους Ἁγίων, ὕμνους τῆς Ἐκκλησίας, δογματοκανονικά καί ποιητικά ἐπιγράμματα, παιδαγωγικά ἀλλά καί σχολικά ἐγχειρίδια Γραμμα­τικῆς, Ρητορικῆς ἀκόμα καί Φιλοσοφίας (ἀρχαίων Ἑλλήνων ἀλλά καί Δυτικῶν). Μεταξύ τῶν ἀνωτέρω δεσπόζουν ἡ ἔκδοση τῆς ΦΙΛΟΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ ΝΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ καί  ἡ συγγραφή τοῦ ΠΗΔΑΛΙΟΥ, τοῦ ΑΟΡΑΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ, ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΟΥ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ κ.ἄ.

Κολλυβάδες μοναχοί σκορπίζονται σέ ὅλη τήν Ἑλλάδα, φροντίζουν γιά τήν ἵδρυση σχολείων καί στέκονται καθοδηγητές καί ἐμψυχωτές τῶν ἀγωνιστῶν γιά τήν ἀπελευθέρωση τοῦ γένους. Ὁ π. Γεώργιος Χάας στό περασμένο τεῦ­χος τῆς Ἐνο­ριακῆς Εὐλογίας παρατηρεῖ ὅτι οἱ Ἅγιοι Καλλιεργητές τοῦ πνεύ­ματος τῶν ὑ­πό­δουλων Ἑλλήνων δέν προσπάθησαν νά συσπειρώσουν τούς Ἕλληνες ἐπιδεικνύοντας συνεχῶς τόν ἐχθρό καί τόν φόβο (κάτι πού λαμβάνει χώρα στήν Προτεσταντική Δύση) ἀλλά ἀντίθετα ἐνισχύοντας τήν ἀγάπη γιά τόν Χριστό καί τόν συνάνθρωπο καί διδάσκοντας ἐν ἔργῳ καί λόγῳ τά δόγματα καί τό ἦθος τῆς Ἐκκλησίας.

Ὁ π. Γεώργιος Μεταλληνός σημειώνει: “Στά προβαλλόμενα πρότυπα τῶν «σοφῶν» τοῦ κόσμου ἐκ μέρους τῶν Διαφωτιστῶν, οἱ πατερικοί Κολλυβάδες ἀν­τι­προτάσσουν τό σοφό τῆς ρωμαίϊκης παράδοσης, τόν Ἅγιο, τό θεούμενο ἄνθρωπο καί «κατά χάριν» θεάνθρωπο… Γι’ αὐτό ρίχνουν ὅλο τό βάρος τῆς θεο­λο­γικῆς καί ποιμαντικῆς προσφορᾶς τους στή λατρεία, ἀποδεδειγμένη κιβωτό τοῦ Γένους κατά τή δουλεία. Ὑπογραμμίζουν τή σημασία τῆς λειτουργικῆς ζωῆς, μέσα στήν ὁποία διαμορφώνεται τό εὐχαριστιακό ἦθος τοῦ ἐκκλησιαστικού σώματος... Η ΦΙΛΟΚΑΛΙΑ, προσφέροντας τή νηπτικοασκητική ἐμπειρία τῆς Ὀρθοδοξίας, ἀπέβη πνευματική τροφή ὅλων τῶν Ὀρθοδόξων καί τῶν σλαβικῶν χωρῶν καί κριτήριο τῆς νεώτερης θεολογίας μας, ὡς «ἐμπειρική μαρτυρία τῆς ἐκκλησιαστικῆς γνησιότητας». Ὁ Μητροπολίτης Ἀμφιλόχιος Ράντοβιτς ἐπι­ση­μαίνει: “Στούς διαφωτιστές τῆς Εὐρώπης οἱ φιλοκαλικοί Πατέρες ἀντιπαρέθεσαν τούς Ἁγίους καί στήν κατά κόσμον σοφία τήν ἔνθεη γνώση καί ἐμ­πει­ρία τους”  ἐνῶ ὁ καθηγητής Κ. Ζουράρις  ἀναριωτιέται: “Εἶναι ἤ δέν εἶναι οἱ ἐντυπωσιακοί Κολλυβάδες μιά κατ’ ἐξοχήν πρόταση τῆς καθ’ ἡμᾶς ἰλιαδορωμαίϊκης “Οἰκου­μένης”; Πρόταση πνευματικῆς καί ὑποστασιακῆς μας Ἐγέρ­σεως, Ἐξε­γέρσεως, αὐτοσυνειδησίας καί Ἐθνοσυνειδησίας;… Γιατί δέν ἀναφέ­ρεται τίποτα γιά τό κίνημα πού προετοιμάζει τήν μεγάλη ἀνάσταση τοῦ 1821;

Οἱ ἐπιδράσεις ἑνός τέτοιου κινήματος δέν θά μποροῦσαν νά περιοριστοῦν στόν ἑλληνικό χῶρο ἀλλά διαχέονται καί στούς λοιπούς ὀρθόδοξους λαούς, βασικά μέσω τοῦ Οὐκρανοῦ μοναχοῦ Παϊσίου Βελιτσκόφσκι ὁ ὁποῖος συντελεῖ καθοριστικά στήν ἀνάδειξη τῆς ρουμανικῆς μονῆς Νεάμτσου σέ κέντρο τοῦ ὀρθόδοξου μοναχισμοῦ, μονή ἡ ὁποία διέθετε σχολή ἑλληνικῆς γλώσσας καί ἀνέλαβε τήν μετάφραση τόσο τῆς Φιλοκαλίας ὅσο καί πολλῶν ἄλλων κειμένων στά σλαβονικά (τά σλαβονικά εἶναι ἡ πρώτη λογοτεχνική σλαβική γλῶσσα). Ἀρχές τοῦ 19ου αἰώνα ἡ ρωσική μονή Ὄπτινα, μεταβάλλεται σέ κέντρο τῆς εἰσαγωγῆς στή Ρωσία τῆς Φιλοκαλίας καί τῶν κειμένων τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθόδοξης Παράδοσης. (ἐκεῖ ἄλλωστε θά “συχνάζουν” οἱ συγγραφεῖς Νικολάι Γκόγκολ, Κωνσταντίν Λεόντιεφ, Λέον Τολστόϊ, Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι κ.ἄ.).

Στήν ἐποχή μας, οἱ Ἅγιοι Γέροντες Κολλυβάδες ἔχουν τεθεῖ στό περιθώριο: ἕνας ἀπό αὐτούς, ὁ Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης, ὡς συγγραφεῦς, ἔχει κατηγορηθεῖ –κυρίως ἀπό τόν καθηγητή κ. Χρ. Γιανναρᾶ– ὅτι ἀντέγραφε δυτικούς καί ὅτι εἰσήγαγε τό δικανικό δυτικό πνεῦμα, ἐνῶ ὅλοι τους ἔχουν στιγματισθεῖ ὡς “στενόμυαλοι” καί “σκοταδιστές” ἀκόμα καί “ἐθε­λό­δουλοι”. Τούς ἰσχυρισμούς ἐναντίον τοῦ Ἁγίου Νικοδήμου καταρρίπτει ὁ π. Βα­σίλειος Βολουδάκης σέ βιβλίο μέ σχετικό περιεχόμενο πού ἐξεδόθη τό 1993 (ΟΡΘΟ­ΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΧΡ. ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ). Ὅσο γιά τά περί “σκοταδισμοῦ”, εἶναι τόσο μεγάλο τό χᾶσμα με­τα­ξύ τῆς κοσμοθεωρίας τῶν δυτικόπληκτων καί τῆς πρότασης ζωῆς τῶν Κολ­λυβάδων, ὥστε κάθε συζήτηση εἶναι περιττή. Ὅπως σημειώνει ἄλλωστε ὁ π. Γεώργιος Μεταλ­ληνός: “Ἡ ἀποτίμηση τῆς στά­σης τῶν Κολλυβάδων προϋποθέτει δυνατότητα κα­τα­νοήσεως τῆς σημασίας γιά αὐτούς τῆς Ὀρθο­δο­ξίας ὄχι ὡς θρησκευτική ἰδεολογία ἤ μεταφυσικό στοχασμό ἀλλά ὡς τρόπο ὑπάρ­ξεως πού ὁδηγεῖ στήν Θέωση”,.. Γιά ποιά δυνατότητα κατανοήσεως μιλᾶμε στίς μέρες μας; Τέλος τά φαιδρά περί ἐθελο­δουλείας τῶν “διαφωτιστῶν” καταρρίπτονται ἀπό μία ἁπλῆ σύγκριση: Ὁ μέν Κοραῆς ἀπό τήν Γαλλία δίνει ἁπλᾶ ὁδηγίες, ὁ δέ Ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός σαρώνει τήν Δυτική Ἑλλάδα χτίζοντας σχολεῖα καί ἐπανεξελληνίζοντας τούς Ἕλ­ληνες μέχρι τελικά νά κρε­μα­στεῖ σέ ἕνα δέντρο ἀπό Τούρκους.

Ἡ ἀλήθεια, τελικά, γιά τό κίνημα τῶν Κολλυβάδων δυστυχῶς εἶναι πικρή καί συνοψίζεται στήν ἄποψη τοῦ συγγραφέα Γ. Καραμπελιά:  “…ἴσως ἐπρόκειτο γιά τήν τελευταία φορά πού ἡ ἑλληνική οἰκουμένη θά ἐπιδράσει τόσο οὐσιαστικά στόν γεωπολιτικό καί πολιτισμικό τῆς περίγυρο”.

Δημήτρης Νίκας

«ΕΝΟΡΙΑΚΗ ΕΥΛΟΓΙΑ» Ἀρ. Τεύχους 106 

Ἀπρίλιος 2011